Пишува: Салим Кадри Керими, историчар – дипломат во пензија
Најновите извештаи на Советодавниот совет за безбедност во странство (OSAC – Overseas Security Advisory Council) при Стејт департментот на Соединетите Американски Држави, објавени на 27 јули 2026 година, претставуваат значаен извор за проценка на безбедносната, институционалната и деловната клима во голем број држави во светот, вклучително и во земјите од нашиот регион. Иако нивната првична намена е да им помогнат на американските државјани и компании при проценката на ризиците поврзани со патувањето, инвестирањето и деловното работење во странство, овие извештаи одамна ја надминале рамката на обични безбедносни информации. Денес тие претставуваат релевантен индикатор за тоа како американските институции ги оценуваат состојбите во одделни земји, особено во сферата на владеењето на правото, институционалната ефикасност и деловното опкружување.
Извештаите за Македонија и Албанија покажуваат дека двете земји во голема мера обезбедуваат стабилна безбедносна средина за странските посетители и инвеститори. Истовремено, тие укажуваат дека корупцијата, организираниот криминал и ограничените институционални капацитети и натаму претставуваат најсериозните структурни слабости што го ограничуваат нивниот развој и ја намалуваат довербата во институциите. Разликата меѓу двете држави не е толку во природата на проблемите, колку во нивниот интензитет и во нивното влијание врз општеството и економијата.
Во извештајот за Албанија јасно се нагласува дека земјата не претставува високоризична дестинација од аспект на тероризмот или на широко распространетото насилство. Сепак, американските експерти предупредуваат дека постојат сериозни структурни предизвици кои продолжуваат да влијаат врз функционирањето на државата и врз деловната средина. Пред сè, станува збор за високото ниво на корупција, активностите на организираниот криминал, перењето пари и ограничената ефикасност на институциите задолжени за спроведување на законите.
Особено внимание е посветено на организираниот криминал, кој и понатаму претставува една од најголемите безбедносни и економски закани за Албанија. Според проценките на OSAC, албанските криминални организации не дејствуваат само во рамките на националните граници, туку се активни и во повеќе европски држави, каде се поврзуваат со меѓународната трговија со наркотични средства, перењето пари, финансискиот криминал и други облици на организирана криминална активност. Големите финансиски средства со кои располагаат овие криминални мрежи им овозможуваат да остварат влијание врз одделни сегменти на економскиот живот, што дополнително ја усложнува борбата против нив.
Извештајот укажува и на тоа дека корупцијата останува еден од најсериозните проблеми во јавната администрација и во деловното работење. Иако во последните години се спроведени бројни законски и институционални реформи, американските проценки покажуваат дека тие сè уште не ги дале очекуваните резултати. За странските инвеститори ова значи дека, покрај економските параметри, при донесувањето деловни одлуки неопходно е внимателно да се проценат и институционалните ризици.
Во делот што се однесува на јавниот ред, OSAC констатира дека политичките протести во Албанија можат да бидат организирани во краток временски рок и повремено да прераснат во судири со полициските сили. Иако албанската полиција во последните години го зголемила своето присуство, особено во Тирана и во поголемите урбани средини, извештајот оценува дека нејзините оперативни капацитети и понатаму се ограничени поради недоволни човечки, технички и финансиски ресурси.
Сепак, извештајот не ја квалификува Албанија како небезбедна земја. Напротив, се нагласува дека станува збор за држава во која е можно успешно инвестирање и развивање деловни активности, но само доколку компаниите воспостават ефикасни механизми за управување со ризиците, особено во областа на борбата против корупцијата и финансискиот криминал.
Овие оценки имаат пошироко политичко значење ако се земе предвид дека Албанија продолжува да го определува членството во Европската Унија како своја најважна надворешнополитичка и развојна цел. Токму затоа, констатациите за корупцијата, организираниот криминал и ограничената институционална ефикасност претставуваат повеќе од обична безбедносна проценка. Тие истовремено претставуваат индиректна оценка за степенот на спроведување на реформите што се очекуваат од земја-кандидат за членство во Европската Унија.
Во споредба со Албанија, извештајот за Македонија дава поповолна слика за вкупната безбедносна состојба. Американските институции не ја оценуваат земјата како високоризична дестинација за своите државјани, ниту пак укажуваат на постоење сериозна терористичка закана или високо ниво на насилен криминал. Ваквата проценка претставува позитивен сигнал за меѓународната деловна заедница и потврдува дека Македонија во целина се смета за релативно стабилна и безбедна држава.
Сепак, поповолната безбедносна слика не значи дека Македонија е ослободена од структурните проблеми што ги забавуваат реформските процеси и го ограничуваат економскиот развој. Напротив, извештајот на OSAC укажува дека, и покрај релативно стабилната безбедносна состојба, земјата и понатаму се соочува со предизвици кои се карактеристични за повеќето држави од Западен Балкан. Меѓу нив, најизразени остануваат корупцијата, организираниот криминал, економскиот криминал и потребата од натамошно јакнење на владеењето на правото и институционалната ефикасност.
Организираниот криминал е идентификуван како еден од најзначајните безбедносни предизвици, иако неговите размери не се оценуваат како закана што директно ја нарушува вкупната стабилност на државата. Според извештајот, организираните криминални структури и натаму се присутни во области како што се меѓународната трговија со наркотични средства, криумчарењето и финансискиот криминал. Притоа, се нагласува дека овие појави не се специфични само за Македонија, туку претставуваат регионален проблем кој ги засега речиси сите држави од Западен Балкан.
Посебно внимание е посветено на корупцијата, која и натаму се оценува како еден од најсериозните фактори што негативно влијаат врз довербата во институциите и врз деловната клима. Иако во изминатите години беа донесени повеќе законски решенија и беа формирани нови институционални механизми за спречување на корупцијата, американските проценки покажуваат дека постои потреба од нивна подоследна и поефикасна примена. Оттука, клучниот предизвик не е толку создавањето нови институции, колку обезбедувањето нивно независно, професионално и ефикасно функционирање.
Во делот што се однесува на јавниот ред, OSAC констатира дека политичките протести и јавните собири во Македонија најчесто се одвиваат мирно и без посериозни безбедносни инциденти. Воедно, позитивно се оценува професионалната соработка на македонската полиција со меѓународните партнери и нејзината подготвеност да обезбеди помош на странските државјани кога тоа е потребно. Сепак, како и во други земји од регионот, се укажува дека ограничените човечки, технички и финансиски ресурси понекогаш влијаат врз брзината и ефикасноста на институционалното постапување.
Извештајот се осврнува и на состојбите во патниот сообраќај. Иако се забележува напредок во модернизацијата на патната инфраструктура, се нагласува дека сообраќајната дисциплина, начинот на управување со моторните возила и состојбата на дел од локалната патна мрежа и натаму бараат зголемена претпазливост, особено од страна на странските посетители кои не се запознаени со локалните услови.
За разлика од некои други делови на светот, каде безбедносните ризици се поврзани со вооружени конфликти, терористички активности или висок степен на насилен криминал, извештајот за Македонија не содржи такви оценки. Наместо тоа, тежиштето е ставено врз квалитетот на институциите, владеењето на правото и способноста на државата поефикасно да се спротивстави на корупцијата и организираниот криминал. Токму овие области, според проценките на американските институции, ќе имаат пресудно значење за натамошното подобрување на деловната клима и за зголемувањето на довербата на странските инвеститори.
Особена тежина на овие оценки им дава фактот што Македонија, како и Албанија, продолжува да го следи патот кон членство во Европската Унија. Независноста на институциите, владеењето на правото, ефикасната борба против корупцијата и организираниот криминал се меѓу најважните критериуми што Европската Унија ги оценува во текот на пристапниот процес. Во таа смисла, констатациите на OSAC во голема мера се совпаѓаат со оценките што редовно ги изнесуваат Европската комисија и другите меѓународни организации.
Споредбата на двата извештаи покажува дека американските институции прават јасна разлика меѓу непосредните безбедносни ризици и долгорочните институционални предизвици. Албанија е оценета како земја во која организираниот криминал и корупцијата имаат поизразено влијание врз институционалниот и економскиот амбиент, додека Македонија е претставена како релативно постабилна и побезбедна држава. Сепак, суштинската порака на двата извештаи е дека ниту една од двете земји не може да обезбеди одржлив економски и демократски развој без значително унапредување на владеењето на правото и без поефикасна борба против корупцијата и организираниот криминал.
Иако Албанија и Македонија се разликуваат според интензитетот на безбедносните ризици, нивната заедничка слабост останува недоволно ефикасното функционирање на институциите. Токму затоа, долгорочниот успех на двете држави нема да зависи првенствено од нивната способност да одговорат на класичните безбедносни закани, туку од решителноста да изградат независни, професионални и ефикасни институции, способни доследно да го спроведуваат законот и да обезбедат повисоко ниво на правна сигурност. Само на тој начин ќе можат да создадат поповолна деловна средина, да привлечат поголем обем странски инвестиции и да го забрзаат својот пат кон полноправно членство во Европската Унија.
Ставовите искажани во „Колумни“ се лични ставови на авторите и не се автоматски и ставови на редакцијата на „24инфо“. Одговорноста за изнесеното во нив е исклучиво на авторот.
