Затворите во Македонија ризикуваат да се претворат во места каде што осудениците, наместо да се ресоцијализираат и да се подготват за враќање во општеството, учат нови начини за извршување кривични дела. Недостигот од работни активности, образование и организирани содржини за време на издржувањето на затворската казна може дополнително да ја продлабочи криминализацијата и да го зголеми ризикот од повторно сторување кривични дела.
На ова предупреди универзитетската професорка по криминалистика, проф. д-р Марина Малиш Саздовска, во гостувањето во емисијата „Ноќно студио“ на „4ТВ“, анализирајќи ги состојбите во казнено-поправниот систем, ресоцијализацијата на осудените лица и безбедносните предизвици поврзани со радикализацијата и организираниот криминал.
Според неа, основната цел на затворската казна не треба да биде само изолирање на сторителот од општеството, туку и промена на неговото однесување, стекнување работни навики и создавање услови за нормален живот по издржувањето на казната.
Малиш Саздовска направи споредба меѓу поранешниот и сегашниот начин на функционирање на затворите, посочувајќи дека во минатото поголемо внимание се посветувало на работното ангажирање на осудениците, образованието и организирањето на нивното слободно време.
Таа објасни дека во рамките на затворските установи функционирале производствени погони во кои осудениците имале конкретни работни обврски, додека за лицата без соодветно образование постоеле можности за стекнување нови знаења и квалификации.
Според професорката, ваквите активности се особено важни бидејќи го намалуваат времето во кое осудениците се препуштени на меѓусебно негативно влијание, криминална индоктринација или повторна радикализација.
„Во криминалистиката велиме дека затворот може да стане ‘школа за криминал’. Ако едно лице влезе поради разбојништво извршено на еден начин, на пример со користење пајсер, доколку е оставено без содржина и работа, за време на престојот од другите осуденици ќе научи нови ‘модус операнди’ за вршење кривични дела. На ова укажуваат и извештаите на Народниот правобранител — затворениците мора да имаат корисна содржина и постојана ангажираност“, предупреди Малиш Саздовска.
Таа смета дека недоволното внимание на ресоцијализацијата може да создаде сериозни последици не само за осудениците, туку и за безбедноста на целото општество.
Посебен проблем, според професорката, претставува периодот по излегувањето од затвор, кога поранешните осуденици често се соочуваат со недоверба, стигматизација и тешкотии при пронаоѓањето работа.
Малиш Саздовска посочи дека македонското општество сè уште има изразена тенденција да ги етикетира лицата кои издржале затворска казна, што дополнително го отежнува нивното враќање во нормалните општествени текови.
Како позитивни примери ги наведе моделите во одредени западни земји, каде што постојат програми за вработување и социјална поддршка на поранешни осуденици, вклучително и работни места во услужни дејности, автоперални и сервисни центри.
Според неа, обезбедувањето работа и стабилен извор на егзистенција е еден од важните предуслови за намалување на ризикот од повторно извршување кривични дела.
Професорката нагласи дека соодветната поддршка и можноста за нов почеток можат да бидат особено значајни и за лицата кои претходно биле изложени на радикални идеологии, бидејќи нивната социјална интеграција може да го намали ризикот од повторно вклучување во екстремистички или криминални структури.
Во вториот дел од разговорот Малиш Саздовска се осврна и на еден од најсложените предизвици за современите безбедносни служби – откривањето на таканаречените „волци самотници“, односно поединци кои самостојно подготвуваат терористички или други насилни напади.
Таа објасни дека откривањето на ваквите лица е особено тешко бидејќи тие не мора да бидат поврзани со организирана група, а нивните намери понекогаш остануваат непознати сè до непосредната подготовка на нападот.
Според професорката, безбедносните институции не можат произволно да следат граѓани без законска основа, поради што навременото препознавање на конкретни ризични активности има особено значење.
Како можни предупредувачки сигнали ги посочи претходните јавни закани, насилни испади, конкретни подготовки за напад и сомнителни активности поврзани со набавување материјали за изработка на опасни направи.
Таа предупреди дека развојот на интернетот дополнително го усложнува проблемот, бидејќи на различни дигитални платформи можат да се пронајдат содржини што поттикнуваат насилство или содржат опасни упатства.
Сепак, поединечните промени во однесувањето или законските набавки сами по себе не претставуваат доказ за криминална намера, поради што секоја проценка мора да се заснова на конкретни информации и законско постапување.
Малиш Саздовска ја нагласи и важноста на соработката меѓу граѓаните и безбедносните институции. Според неа, навремените пријави за конкретни закани или сомнителни подготовки за насилство можат да бидат пресудни за спречување трагични последици.
Разговорот се осврна и на новите технологии, хибридните закани и опасностите што доаѓаат преку дигиталниот простор, кои наметнуваат потреба од постојано унапредување на капацитетите на безбедносните служби.
Клучната порака на професорката е дека ефикасната борба против криминалот не завршува со изрекувањето затворска казна. Напротив, ресоцијализацијата, образованието, работното ангажирање и поддршката по излегувањето од затвор се неопходни за спречување повторни кривични дела и за долгорочна безбедност на општеството.
