Пишува: Салим Кадри Керими, историчар – дипломат во пензија
Со постигнувањето на политички договор на 18 септември, а потоа и со неговото потпишување на 22 септември 2026 година, на маргините на 81. Генерално собрание на Обединетите нации во Њујорк, изгледа дека е ставена точка на една од најнеобичните и најсериозни дипломатски кризи во односите меѓу сојузниците во рамките на НАТО. На тој ден претседателот на Соединетите Американски Држави Доналд Трамп, премиерката на Кралството Данска Мете Фредериксен и премиерот на Гренланд Јенс-Фредерик Нилсен го потпишаа тристраниот договор со кој се зајакнува одбраната и безбедноста во Арктикот и северноатлантскиот простор.
Договорот доаѓа по повеќегодишното инсистирање на американскиот претседател Доналд Трамп дека Гренланд има исклучително значење за безбедноста на Соединетите Американски Држави и дека Вашингтон треба да има поголема контрола врз неговата безбедносна положба. Прашањето особено се заостри во текот на 2025 и 2026 година, кога од американска страна беа упатувани и изјави дека не е исклучена можноста за преземање на Гренланд.
Таквата реторика предизвика сериозна загриженост во Данска, во Гренланд и во дел од европските сојузнички држави.
Данската влада постојано ја истакнуваше својата сувереност над Гренланд, додека политичките претставници на Гренланд нагласуваа дека иднината на островот треба да ја определува неговото население. Во исто време, во европските престолнини растеше стравувањето дека спорот меѓу Вашингтон и Копенхаген може да има пошироки последици врз единството на НАТО. Сепак, наместо кризата да продолжи во насока на конфронтација, трите страни постепено се насочија кон дипломатско решение. Резултатот е договорот потпишан на 22 септември 2026 година во Њујорк.
Една од најважните карактеристики на новиот договор е тоа што тој не предвидува пренесување на суверенитетот над Гренланд од Данска на Соединетите Американски Држави. Напротив, во неговата преамбула и во одредбите се потврдува почитувањето на суверенитетот и територијалниот интегритет на Кралството Данска, како и правото на гренландскиот народ на самоопределување.
Со тоа се создава правна и политичка рамка која ги раздвојува две прашања што во изминатиот период често беа поставувани едно до друго: прашањето за идниот политички статус на Гренланд и прашањето за неговата безбедност.
Гренланд останува во составот на Кралството Данска, но неговиот народ го задржува правото на самоопределување, вклучително и можноста за евентуална независност во согласност со постојното данско и меѓународно право. Доколку во иднина дојде до независност, договорот предвидува независен Гренланд да остане во НАТО, односно, доколку тоа биде потребно, да аплицира за членство, и да ги преземе правата и обврските што произлегуваат од договорот и од постојните одбранбени аранжмани. Ова е особено значајно затоа што покажува дека безбедносните интереси на големите сили можат да се усогласуваат со правото на самоопределување и на помалите народи.
Од друга страна, договорот содржи значајни отстапки во однос на американските безбедносни интереси. На Соединетите Американски Држави им се овозможува поширок пристап до гренландскиот воздушен, копнен и морски простор за потребите на одбраната. Предвидено е проширување на постојната американска воена инфраструктура во Питуфик, како и можност за воспоставување нови американски одбранбени капацитети во Нарсарсуак и Местерсвиг. Со тоа Вашингтон добива значително поголема можност за воено присуство и дејствување во Арктикот, особено во услови на зголеменото стратешко значење на овој регион.
Географската положба на Гренланд е исклучително важна. Островот се наоѓа меѓу Северна Америка и Европа, во непосредна близина на северноатлантските и арктичките комуникациски правци. Во услови на забрзани климатски промени, отворањето на нови морски правци и зголемениот интерес за природните ресурси на Арктикот, неговото значење дополнително расте. Оттука, американското настојување да ја зајакне својата безбедносна позиција во Гренланд не исчезнува со новиот договор. Напротив, тоа се институционализира преку договорена рамка со Данска и Гренланд.
За Данска, од суштинско значење е фактот што договорот ја потврдува нејзината сувереност и територијалниот интегритет на Кралството. За Гренланд, пак, од особено значење е изречното признавање дека неговиот народ има право на самоопределување. Тоа е принцип кој има посебна тежина во услови кога во изминатиот период во јавноста се поставуваше прашањето дали американските безбедносни интереси би можеле да доведат до промена на политичкиот статус на островот.
Според данската влада, договорот истовремено ја потврдува сувереноста и територијалниот интегритет на Кралството Данска и правото на гренландскиот народ на самоопределување. Владата на Гренланд, од своја страна, го претстави договорот како потврда дека Гренланд е дел од заедничката безбедносна рамка во Арктикот, но и како признавање на неговото право на самоопределување.
Иако спорот во суштина беше американско – дански, неговите последици од почетокот беа многу пошироки. Данска е членка на НАТО, а Гренланд е дел од Кралството Данска и е опфатен со северноатлантската безбедносна рамка. Затоа секое сериозно нарушување на односите меѓу Вашингтон и Копенхаген неизбежно би имало последици врз функционирањето на Алијансата.
Новиот договор, напротив, ја враќа безбедноста на Гренланд во рамките на сојузничката соработка. Тој претставува изменување и дополнување на одбранбените аранжмани што произлегуваат од договорот од 1951 година меѓу САД и Данска за одбраната на Гренланд. Во тој контекст, договорот може да се набљудува и како обид да се затвори една политичка криза која ризикуваше да прерасне во криза на довербата меѓу сојузниците.
Она што денес заслужува особено внимание не е само содржината на договорот, туку и начинот на кој беше постигнат. Во меѓународната политика, особено во односите меѓу големите сили и нивните помали сојузници, постојат ситуации во кои спротивставените интереси не можат да се задоволат во целост. Тогаш прашањето не е кој ќе ја добие целата битка, туку дали може да се најде решение во кое секоја страна ќе ги заштити своите суштински интереси.
Во случајот со Гренланд, Соединетите Американски Држави добија значително поширока договорна рамка за остварување на своите безбедносни интереси. Данска ја задржа сувереноста над Гренланд. Гренланд го задржа правото на самоопределување. А НАТО доби рамка во која американското и данското безбедносно присуство продолжуваат да се развиваат во сојузнички контекст. Токму во тоа може да се препознае суштината на постигнатиот компромис.
Доколку од целата оваа криза треба да се извлече една поширока поука, тогаш таа би можела да се сведе на едноставен принцип: најсложените меѓународни спорови не мора секогаш да завршат со победник и поразен. Понекогаш најважно е да се создаде рамка во која различните интереси можат да постојат истовремено.
Сепак, договорот не значи дека сите прашања околу иднината на Гренланд се засекогаш затворени. Неговото спроведување ќе зависи од понатамошните односи меѓу трите страни, а неговото стапување во сила е условено со завршување на потребните национални парламентарни процедури. Оттука, потпишувањето на договорот треба да се разликува од неговото конечно стапување во сила. Но, во еден поширок историски контекст, сепак може да се каже дека кризата околу Гренланд направи важен пресврт: наместо промена на границите и суверенитетот, беше избран договор; наместо конфронтација меѓу сојузниците, беше избрана соработка; наместо еднострано решение, беше воспоставена тристрана договорна рамка.
Тоа можеби е и најважната порака од Њујорк. Во време кога светскиот поредок повторно се соочува со сериозни предизвици, решението на гренландската криза покажува дека дипломатијата, преговорите и компромисот и натаму можат да бидат инструменти за надминување на длабоки несогласувања меѓу држави и политички заедници. А токму таму каде што постојат големи интереси, големи сили и чувствителни прашања на суверенитет, постигнувањето компромис не значи дека некој се откажал од своите интереси. Тоа значи дека тие интереси се претворени во договорна рамка во која се почитуваат и интересите на другата страна.
Сега, по потпишувањето на наведениот договор, пред меѓународната заедница останува неговото практично спроведување и следењето на тоа како договорените решенија ќе функционираат во реалноста. Но, токму фактот што едно прашање кое во еден момент изгледаше како потенцијален извор на сериозна конфронтација меѓу сојузници беше пренасочено кон преговарачка маса и заврши со потпишување на тристран договор, претставува важна порака сама по себе.
Во поширока смисла, гренландскиот случај отвора и едно суштинско прашање за современиот меѓународен поредок: дали државите и нивните лидери, особено оние со најголема политичка, економска и воена моќ, ќе успеат своите спротивставени интереси да ги претвораат во предмет на преговори наместо во причина за конфронтација. Ако одговорот на тоа прашање во иднина почесто биде позитивен, тогаш искуството од Гренланд може да има значење што далеку ги надминува границите на Арктикот.
Во свет во кој повторно се зголемуваат трошоците за вооружување, во кој се отвораат нови безбедносни жаришта и во кој нерешените спорови лесно можат да прераснат во пошироки конфликти, најодговорниот пристап би бил политичките и дипломатските потенцијали да се користат пред да се посегне по силата. Наместо натпревар во производство и распоредување на сè посовремено и поразорно оружје, поголемо внимание би требало да се посвети на решавањето на предизвиците што ја засегаат целата човечка цивилизација — безбедноста, климатските промени, сиромаштијата, недостигот од ресурси, миграциите и другите глобални проблеми.
Токму затоа, гренландскиот договор може да се разгледува не само како завршница на една конкретна дипломатска криза, туку и како потсетување дека во меѓународните односи и во XXI век сè уште постои простор за преговори, компромис и меѓусебно прифатливи решенија. Дипломатијата не подразбира откажување од националните интереси. Напротив, нејзината суштина е тие интереси да се бранат и остваруваат на начин што ќе овозможи и другите страни да ги заштитат своите. Ако таквиот принцип би се применувал и во решавањето на други големи меѓународни спорови, светот несомнено би бил побезбедно и постабилно место за живеење.
Во таа смисла, патот од претензиите кон договорот за Гренланд може да се разбере како уште еден доказ дека и најсериозните меѓународни несогласувања не мора нужно да завршат со конфронтација. Понекогаш најголемиот дипломатски успех не е во тоа едната страна да ја наметне својата волја, туку сите засегнати страни да најдат начин своите суштински интереси да ги претворат во основа за заедничко решение. Токму во тоа се состои вистинската вредност на дипломатијата — не во отсуството на спротивставени интереси, туку во способноста тие да се надминат по мирен пат.
