Во многу европски земји има истовремено недостиг од достапни станови во градовите и домови што остануваат празни во помалите места. Објаснувањето не е само во бројот на изградени станови, туку и во тоа каде се работните места, училиштата, болниците и можностите за живот.
Европа се соочува со навиден парадокс: млад човек може да наследи куќа во мало место, а сепак да плаќа висока кирија за стан во главниот град. Куќата му обезбедува покрив, но можеби не и работа, превоз до работното место или пристап до услугите што му се потребни на семејството. Затоа станбената криза не може да се објасни само со прашањето колку домови постојат. Важно е и каде се наоѓаат.
Податоците ја покажуваат насоката на движење. Меѓу 2011 и 2021 година населението во градовите во Европската Унија пораснало за 2,7 проценти, додека во руралните подрачја се намалило за 2,2 проценти. Во исто време, цените на становите продолжуваат да растат: во првиот квартал од 2026 година биле за 5,1 процент повисоки отколку една година претходно, а кириите за 3 проценти. Ова се просеци за ЕУ; разликите меѓу државите и меѓу одделни градови се големи.
Луѓето се селат таму каде што се можностите
Големите градови собираат работодавци, универзитети, специјализирани болници и институции на растојание што малите места тешко можат да го понудат. За човек што ја почнува кариерата, плаќањето повисока кирија може да значи пристап до многу повеќе работни места. За семејство, близината на училиште или здравствена услуга може да биде поважна од дополнителните квадратни метри.
Европскиот заеднички истражувачки центар утврдил дека метрополитенските региони околу главните градови во 2021 година создавале 23 проценти од БДП на ЕУ, иако во нив живееле 16 проценти од населението. Истражувачите ја поврзуваат нивната продуктивност со концентрацијата на квалификувани работници, универзитети, иновации и подобра поврзаност. Токму тие предности ја зголемуваат побарувачката за живеалишта.
На Балканот оваа логика често е уште поизразена. Светската банка предупредува дека земјите од Западен Балкан брзо стареат и дека создавањето подобри работни места останува клучно за нивниот развој. Кога младите не гледаат доволно можности блиску до родното место, изборот често се стеснува на преселба во поголем домашен град или заминување во странство.
Македонија има јасна слика за другиот крај на овој процес. Според Пописот од 2021 година, од вкупно 1.781 населено место, 205 биле без жители. Во Скопје тогаш живееле 526.502 луѓе. Овие бројки сами по себе не докажуваат дека сите жители од испразнетите места се преселиле во главниот град, но ја покажуваат големината на територијалниот јаз.
Зошто градот не може едноставно да изгради доволно станови?
Кога побарувачката расте на неколку конкретни локации, новите станови не се појавуваат веднаш. Земјиштето е ограничено, планирањето и дозволите бараат време, а изградбата чини сè повеќе. Дел од новата понуда, исто така, не е ценовно достапна за луѓето на кои најмногу им е потребен дом.
Тоа ги погодува особено оние што сè уште немаат сопствен стан. Во градовите на ЕУ 45 проценти од жителите живееле под кирија во 2022 година, наспроти 22 проценти во руралните подрачја. Во 2023 година, 11 проценти од градските жители трошеле повеќе од 40 проценти од приходот за домување. Станот во градот така станува влезница за подобра работа, но и трошок што може да ја изеде заработката од неа.
Проблемот не исчезнува ако на мапата се избројат сите празни домови. Празна куќа во место без редовен превоз и работа не ја решава потребата од стан близу работно место во Скопје, Белград или друг голем град. Нејзиното обновување може да чини многу, а преселбата таму има смисла само ако секојдневниот живот може да функционира.
Две кризи што се хранат една со друга
Празнењето на малите места може дополнително да ги ослаби услугите во нив. Со помалку жители станува потешко да се одржуваат училишта, јавен превоз и локални бизниси; со помалку услуги, местото станува помалку привлечно за останување. Во градовите се случува обратен притисок: пристигнуваат нови жители, а достапните станови, инфраструктурата и јавните услуги тешко го следат нивниот број.
Затоа одговорот има две страни. На градовите им треба повеќе домување што луѓето со обични плати можат да си го дозволат, на места поврзани со јавен превоз. На помалите места им требаат работни места, сигурни услуги и врски со регионалните центри. Европската комисија веќе ја третира достапноста на домувањето како европски проблем, а нејзиниот истражувачки центар проценува дека до 2035 година ќе бидат потребни повеќе од два милиони нови домови годишно за да се одговори на побарувачката во ЕУ.
Прашањето, на крајот, не е зошто луѓето доброволно плаќаат толку многу за помал простор. Прашањето е зошто пристапот до работа и услуги толку често бара да живеат токму таму каде што домувањето е најскапо.
