Пишува: Мирослав Трлин, дипломиран економист во пензија:
Во Македонија постојат 53 здруженија на пензионери, формално обединети во Сојузот на здруженијата на пензионерите на Македонија – СЗПМ. На прв поглед, тоа изгледа како широка мрежа на граѓански организации преку кои пензионерите ги остваруваат своите интереси, се организираат и избираат свои претставници. Но, кога ќе се погледне начинот на кој овој систем е поставен и како функционира, се отвора едно многу посуштинско прашање: дали навистина станува збор за демократски организации во кои членот има реално право на избор, учество и контрола, или со текот на времето е создаден затворен организациски модел во кој одлуките и ресурсите се концентрираат кај мал број луѓе?
Прашањето не е поставено против некого. Тоа е прашање за системот.
Токму сега, кога се приближуваат изборите во пензионерските здруженија, ова прашање станува особено значајно. Изборите не би требало да бидат само формално исполнување на статутарна обврска, туку можност членовите да се запрашаат што добиваат од организацијата во која членуваат, како се трошат средствата што ги издвојуваат и дали имаат вистинска можност да влијаат врз тоа кој ќе ги претставува.
Еден од најинтересните аспекти на целиот систем е начинот на кој пензионерот се определува во однос на Солидарниот фонд и членството во пензионерското здружение. При остварувањето на правото на пензија, овие две различни категории се појавуваат во рамките на еден ист механизам на изјаснување. Солидарниот фонд има своја јасно определена намена – обезбедување помош во случај на смрт на членот – додека членарината во здружението има сосема друга функција, поврзана со работата на самата граѓанска организација.
Токму затоа треба да се постави прашањето: дали е логично различни права и интереси на граѓанинот да бидат поврзани преку еден административен механизам, особено кога станува збор за членување во граѓанска организација, каде што доброволноста би требало да биде една од основните вредности?
Ова прашање не е само техничко или административно. Зад него стои еден многу поширок принцип: граѓанското здружување треба да произлегува од слободната волја на граѓанинот. Ако пензионерот плаќа членарина, тој има право да знае во која организација членува, што добива од тоа членство, кој управува со средствата и како може да влијае врз нивното користење.
А токму тука доаѓаме до второто, можеби уште поважно прашање – транспарентноста.
Средствата што ги издвојуваат пензионерите не се туѓи пари. Тие се средства на членовите и затоа членовите имаат право да знаат како се собираат, како се распределуваат и како се трошат. Не е доволно да постојат финансиски извештаи само како формален документ. За една демократска организација е важно тие информации да бидат достапни и разбирливи за оние чии средства се користат.
Колку средства се собираат од членарина? Колкав дел се троши за администрација? Колку за непосредна помош на пензионерите? Колку за активности, програми, правна помош, културни, спортски и други содржини? Кои се трошоците за патувања, дневници, репрезентација и други расходи? Кој ги контролира овие трошоци и дали членството има можност навреме да ја види целата слика?
Тоа не се непотребни прашања. Тоа се нормални прашања во секоја организација што располага со средства на своите членови.
Уште поважно е прашањето дали членот има реална можност да влијае врз работата на организацијата. Демократијата не завршува со чинот на гласање. Таа започнува со правото да се предлага, да се кандидира, да се поставува прашање, да се бара информација, да се критикува одлука и, кога е потребно, да се понуди поинаква програма.
Ако изборите се сведат само на потврдување на однапред воспоставена структура, тогаш формалното постоење на избори не значи автоматски и вистинска демократска конкуренција.
Затоа претстојните избори во пензионерските здруженија би можеле да бидат многу повеќе од избор на нови или стари раководства. Тие можат да бидат прилика членовите да побараат од кандидатите нешто многу едноставно – програма и отчетност.
Што ќе направи кандидатот за подобрување на положбата на пензионерите? Како ќе обезбеди поголема транспарентност? Како ќе се информира членството за трошењето на средствата? Како ќе се овозможи поголема вклученост на членовите? Како ќе се создадат услови за нови луѓе, нови идеи и вистинска конкуренција? Одговорите на овие прашања би требало да бидат поважни од личните симпатии, познанствата и досегашните навики.
И тука се отвора уште едно прашање што не треба да се избегнува. Колку долго е здраво една организација да функционира со исти или тесно поврзани раководни структури? Долгото присуство на едни исти луѓе само по себе не е доказ за неправилност. Но, исто така, не може да биде ниту доказ дека системот е демократски само затоа што изборите формално се одржуваат.
Во секоја организација времето треба да биде и средство за проверка. Ако една структура е добра, конкуренцијата нема да ја загрози – таа ќе ја потврди. Ако некој има добра програма, треба да има можност да ја понуди. Ако членството е задоволно од досегашното раководство, ќе има можност повторно да му ја даде довербата. Но довербата има смисла само кога постои реална можност таа да биде дадена, но и да биде повлечена.
Особено важно е ова да се разбере во организација која претставува голем број пензионери. Пензионерите не се само бројка во статистиката, ниту само членови во изборни списоци. Тие се граѓани со свои права, интереси, искуство и средства. Нивното здружување треба да биде инструмент преку кој тие полесно ќе ги остваруваат своите интереси, а не структура во која членот ќе остане само пасивен корисник или платец на членарина.
Исто така, треба јасно да се раздвојат две работи. Критиката на начинот на функционирање на пензионерските организации не значи негирање на потребата од нивното постоење. Напротив. На пензионерите им се потребни силни, независни и добро организирани здруженија. Потребно им е тело што ќе ги застапува пред институциите, ќе ги штити нивните права и ќе создава услови за подобар општествен живот.
Но силна организација не значи организација без контрола. Независноста не значи недостапност. Авторитетот не значи неприкосновеност. А долгогодишното искуство не значи дека нема потреба од нови идеи.
Затоа прашањето за односот меѓу ПИОМ, пензионерските здруженија и СЗПМ заслужува и институционално внимание. Ако државниот систем има улога во собирањето средства поврзани со пензионерското членство, тогаш мора да постои јасна граница меѓу јавната функција на државната институција и автономијата на граѓанската организација. А таму каде што се користат средства на членовите, мора да постојат јасни правила за нивното собирање, користење, контрола и известување. Тоа не е барање за привилегија на пензионерите. Тоа е барање за почитување на принципите на демократско и одговорно здружување. Затоа, пред претстојните избори, можеби е вистинскиот момент секој пензионер да си го постави наједноставното прашање: Што добивам од моето членство и дали имам реално право да одлучувам како ќе работи организацијата во која членувам?
А кандидатите за раководни функции би требало да си постават друго прашање: Дали бараат доверба за да продолжат да управуваат со постојниот систем или бараат доверба за да го направат системот поотворен, потранспарентен и поодговорен кон своите членови?
Одговорите не треба да ги даваат само раководствата. Треба да ги дадат и членовите. Бидејќи демократијата во една граѓанска организација не се мери само со тоа дали еднаш во неколку години се става гласачко ливче во кутија. Таа се мери со тоа дали членот знае кој одлучува, за што одлучува, со чии средства располага, дали може да праша, дали може да предложи и дали неговиот глас навистина може нешто да промени.
Пензионерите заслужуваат здруженија што ќе им служат ним. Ако постои сомнеж дека системот не функционира така, тогаш најдобриот одговор не е молчењето, туку повеќе отвореност, повеќе конкуренција, повеќе информации и повеќе демократска контрола.
Пред изборите – време е за прашања. По изборите – време е за отчет.
Ставовите искажани во „Колумни“ се лични ставови на авторите и не се автоматски и ставови на редакцијата на „24инфо“. Одговорноста за изнесеното во нив е исклучиво на авторот.
