Пишува: Мирослав Трлин, дипломиран економист во пензија
Во едно демократско општество, правото на здружување не е само формалност – тоа е основа на слободата на граѓаните да се организираат, да ги бранат своите интереси и да избираат кој ќе ги претставува. Ова право не е подарок, туку уставна и законска гаранција.
Но, што се случува кога самите организации почнуваат да поставуваат правила што го ограничуваат тоа право?
Во последно време вниманието се насочува кон одредени одредби од статутот на една значајна организација – Сојузот на здруженија на пензионерите. На прв поглед, станува збор за внатрешни правила. Но кога тие правила почнуваат да ја ограничуваат еднаквоста меѓу членовите, тогаш веќе не зборуваме само за „внатрешна работа“, туку за прашање од јавен интерес.
Да почнеме од наједноставното прашање:
Дали секој пензионер има право да биде избран за претседател?
Според статутот – не.
Имено, се предвидуваат услови како задолжително високо образование, најмалку четири години претходна активност во пензионерското организирање, како и други дополнителни критериуми кои воопшто не се предвидени со закон. На прв поглед, може да се каже дека станува збор за обид да се обезбеди „квалитет“. Но суштината е поинаква
Законот за здруженија и фондации не поставува вакви ограничувања, туку ја остава одлуката кај членовите – тие, преку избор и доверба, треба да одлучат кој е најсоодветен да ги претставува. Кога статутот воведува вакви филтри, практично се ограничува правото на членовите да избираат од сите, туку само од однапред стеснет круг. Истовремено се создава и нееднаква положба меѓу самите членови, каде едни однапред се квалификуваат како „подобни“, а други автоматски се исклучуваат.
Дали пензионер без високо образование има помала вредност? Дали некој што не бил дел од организациските структури четири години нема право да понуди нова идеја, нов пристап или нова енергија? Дали пирамидата на моќ, во која функциите кружат, а изборот исчезнува, покажува колку навистина вреди вашето членство ако не можете да бидете избрани?
Овде не станува збор само за формални услови, туку за суштинско ограничување на демократското право на избор.
Дополнително, кога на ова ќе се надоврзат и други статутарни решенија кои поставуваат услови што не се предвидени со закон, кои го ограничуваат основањето нови здруженија или ги поврзуваат правата на членовите со финансиски обврски, се добива поширока слика. Таа слика не е на отворена и демократска организација, туку на систем кој постепено се затвора.
Особено е проблематично прашањето на таканаречениот Солидарен фонд. Иако во статутот се споменува задршката од пензијата за посмртна помош и членарина, како и улогата на „регистрирана организација“ која ги распределува средствата, не постои јасно и прецизно уредување на самиот фонд, неговото управување, контролата и одговорноста. Наместо тоа, суштинските прашања се препуштаат на подзаконски акт – правилник донесен од посебен одбор.
Со други зборови, средствата кои се собираат директно од пензиите на граѓаните се управуваат врз основа на правила кои не се утврдени во самиот статут – највисокиот акт на организацијата – туку во интерни акти со понизок правен ранг. Ова отвора сериозни дилеми за транспарентноста, правната сигурност и контролата врз располагањето со овие средства.
Во таков контекст, овие одредби не можат да се гледаат изолирано. Тие заедно упатуваат на една поинаква логика на функционирање – логика на пирамидално поставена структура, во која пристапот до раководните позиции е ограничен, а управувањето со клучните ресурси е концентрирано во тесен круг.
Со други зборови, наместо отворена конкуренција на идеи и личности, се создава систем во кој истите структури се задржуваат и репродуцираат, често преку ротирање на функции меѓу веќе етаблирани поединци. На тој начин, функциите не се резултат на слободен избор, туку на однапред поставен круг на „дозволени“ кандидати, а управувањето со средствата останува недоволно транспарентно.
Ова не е само организациско прашање – ова е прашање на принципи.
Суштината на здружувањето е во отвореност, еднаквост и слобода. Организациите имаат право да ги уредуваат своите правила, но таа автономија не е неограничена. Таа мора да се движи во рамките на законот и да ги почитува основните вредности како што се еднаквоста на членовите, недискриминацијата и правото на слободен избор, како и транспарентното и одговорно управување со средствата.
Кога тие принципи се нарушуваат, тогаш веќе не зборуваме за внатрешна организациска политика, туку за правен и општествен проблем.
Затоа и се поставува логичното прашање:
Дали е време овие одредби да се преиспитаат?
Не заради формалност, туку заради суштина.
Пензионерите не се само бројка во системот. Тие се луѓе со искуство, достоинство и со право да избираат и да бидат избрани – без однапред поставени бариери.
Затоа правилата што ги уредуваат нивните организации треба да бидат правични, законски усогласени и вистински отворени за сите.
Затоа што демократијата не почнува на избори.
Таа почнува таму каде што секој има еднаква шанса да биде избран.
Ставовите искажани во „Колумни“ се лични ставови на авторите и не се автоматски и ставови на редакцијата на „24инфо“. Одговорноста за изнесеното во нив е исклучиво на авторот.
