Пишува: Мирослав Трлин, дипломиран економист во пензија
Во време кога довербата во институциите е кревка, а политичките пораки често одат пред суштината, повторно се отвора прашањето за двојното државјанство на носителите на јавни функции. Дали ова прашање е навистина правно и институционално, или станува алатка за дневна политика? И уште поважно – дали решението што се нуди ја зајакнува државата или создава нови поделби?
Да почнеме од една едноставна, но суштинска поставка:
Правото на државјанство не смее да стане основ за дискриминација, но јавната функција смее да има јасни и разумни правила за интегритет.
Ова не е компромис, туку принцип.
Во граѓанска држава, сите граѓани се еднакви пред законот. Тоа значи дека никој не смее да биде ставен во понеповолна положба поради своето потекло, статус или стекнато право – вклучително и правото на двојно државјанство. Многумина го имаат тоа право по наследство, по брак, по животен пат или економска нужда. Тоа не ги прави ниту помалку лојални, ниту помалку вредни како граѓани.
Во оваа дебата не смее да се занемари ни реалниот контекст. Во изминатите децении, значителен број наши граѓани, без оглед на нивната национална припадност, се стекнаа со двојно државјанство – најчесто од социо-економски причини, поради работа, сигурност или животни околности. Тоа е одраз на времето и условите, а не доказ за нивната лојалност или нелојалност кон сопствената држава.
Но исто така, јавната функција не е обично право – таа е доверба. А довербата бара правила.
Проблемот не е во тоа дали некој има едно или две државјанства. Проблемот е дали системот има механизми да спречи злоупотреба, конфликт на интереси и прикриени влијанија. Ако тие механизми не постојат, тогаш ни едно државјанство не е гаранција за интегритет. Ако постојат, тогаш ни две државјанства не се закана.
Затоа, наместо радикални и поедноставени решенија, потребен е разумен и прецизен пристап.
Прво, неопходна е целосна транспарентност. Секој избран или именуван функционер треба јавно и под кривична одговорност да ги пријави сите свои државјанства. Довербата не се гради со забрани, туку со јасност.
Второ, потребни се јасни правила за конфликт на интерес. Ако некој има обврски, имот или деловни интереси во друга држава, тоа мора да биде предмет на контрола и регулација. Фокусот треба да биде на однесувањето, не на пасошот.
Трето, можно е да постојат построги критериуми за одредени чувствителни функции – особено во безбедносниот и правосудниот систем. Но тие критериуми мора да бидат јасно образложени, пропорционални и применливи за сите, без исклучок.
И конечно, секоја промена мора да почива на правна сигурност. Закони не се носат за да важат селективно или ретроактивно. Државата не смее да создава впечаток дека правилата ги менува според моменталната политичка потреба.
Најголемата опасност во оваа дебата не е во различните ставови – туку во можноста да се создаде поделба меѓу граѓаните. Поделба на „подобни“ и „неподобни“, на „доверливи“ и „сомнителни“. Тоа не е пат кон силна држава, туку кон продлабочување на недовербата.
Двојното државјанство не смее да создаде граѓани од втор ред. Тоа не е само правно прашање, туку прашање на вредности и на карактерот на државата што сакаме да ја градиме.
Државата не се брани со ограничување на правата, туку со јакнење на институциите. Не со сомнеж кон граѓаните, туку со јасни правила за одговорност.
Затоа, решението не е во тоа да се одземе нечие право, туку да се постават правила што ќе важат за сите – јасно, правично и без исклучоци.
Двојното државјанство не е проблем – проблем е недовербата. А недовербата не се решава со ограничување на правата, туку со јакнење на институциите.
Само така можеме да изградиме држава во која граѓаните нема да се чувствуваат како категории, туку како еднакви носители на права и обврски. Држава која не се плаши од своите граѓани – туку се потпира на нив.
