Пишува: Мирослав Трлин, дипломиран економист во пензија
Уште во антиката, Аристотел човекот го определил како zoon politikon – политичко, односно општествено суштество. Само боговите и ѕверовите можат да бидат самодоволни: едните поради својата моќ, другите поради своите инстинкти и сила. Човекот, пак, нема ниту божествена моќ ниту ѕверска сила за сам да опстане. Затоа е принуден да живее со другите, да создава заедница, да воспоставува правила и да гради систем во кој ќе се уредуваат односите меѓу луѓето.
Така настанале законите. Од првите обичаи и непишани правила, па сè до современите устави и законски системи, човештвото постојано барало начин да воспостави ред, правда и предвидливост. Законот не е само хартија. Тој е договор меѓу луѓето за тоа што е дозволено, што е забрането и како се штити заедничкиот интерес.
Но, токму тука се отвора едно суштинско прашање:
дали сите општества навистина живеат според пишаните закони?
Или, паралелно со нив, постојат и други – непишани закони?
Закони кои не се изгласани во парламент. Не се објавени во службен весник. Немаат печат, но имаат моќ. Понекогаш и поголема од официјалните закони.
Тоа се законите на влијанието.
На партиската припадност.
На моќта.
На стравот.
На недопирливоста.
На „врските“.
На двојните аршини.
Тогаш државата формално има институции, но суштински функционира според непишани правила. На хартија сите се еднакви пред законот, но во реалноста некои стануваат „поеднакви“ од другите. За едни законите важат строго и без исклучок, а за други тие стануваат растеглива категорија што може да се толкува, заобиколува или едноставно игнорира.
Во таков систем граѓаните постепено ја губат довербата. Не само во институциите, туку и во самата идеја за правда. Почнува чувството дека не е важно што знаеш, колку работиш или колку вредиш, туку кого познаваш и под чие влијание си.
Таму каде што непишаните закони стануваат посилни од пишаните, државата почнува да слабее одвнатре.
Не затоа што нема закони. Напротив, често имаме премногу закони. Но проблемот не е во нивното донесување, туку во нивното еднакво спроведување. Зашто држава не се гради со број на закони, туку со почитување на законите.
Кога моќниците стануваат поважни од институциите, тогаш правниот систем се претвора во привид. А привидната правда е најопасна форма на неправда, бидејќи создава илузија дека системот постои, додека суштински тој е заробен од центри на моќ кои функционираат надвор од официјалниот поредок.
Последиците од тоа не се само правни. Тие се економски, социјални, културни и демократски.
Инвеститор не вложува таму каде што правилата не важат подеднакво за сите. Млад човек не гледа перспектива во општество каде успехот зависи од блискост со моќта, а не од знаење и труд. Граѓаните не чувствуваат безбедност таму каде што правдата е селективна. А демократијата слабее секогаш кога непишаните центри на влијание стануваат посилни од институциите.
Затоа, прашањето за пишаните и непишаните закони не е само филозофска или политичка дебата. Тоа е прашање за иднината на државата.
Дали ќе изградиме систем во кој законите ќе важат еднакво за сите?
Или ќе продолжиме да живееме во општество во кое официјалните правила важат само за обичниот човек, додека вистинската моќ се наоѓа во непишаните закони?
Одговорот на тоа прашање не го даваат ниту политичарите, ниту колумнистите, ниту интелектуалците сами по себе. Го дава целото општество преку тоа што го прифаќа, што го толерира и против што е подготвено да се спротивстави.
Затоа што државата не пропаѓа кога нема закони.
Туку кога законите престануваат да важат за сите подеднакво.
Можеби токму чувството дека живееме во држава во која, покрај пишаните, постојат и непишани закони што често се посилни од официјалните, ја наметнува потребата ова прашање гласно да се отвори. Не за да се создава безнадежност, туку за да се охрабрат што повеќе луѓе да не молчат пред неправдата која тивко, но видливо, станува дел од нашето секојдневие. Зашто молкот пред неправдата не ја намалува неправдата — туку ја зацврстува.“
Ова му дава и граѓанска нота на текстот — не повикува на радикализам, туку на свест, отпор кон нормализирање на неправдата и потреба од општествено будење.
Ставовите искажани во „Колумни“ се лични ставови на авторите и не се автоматски и ставови на редакцијата на „24инфо“. Одговорноста за изнесеното во нив е исклучиво на авторот.
