Пишува: Мирослав Трлин, дипломиран економист во пензија
Овој текст не напаѓа никого и не брани никого. Тој нуди поинаков поглед на една тема што е важна за секој граѓанин – со цел јавноста да има повеќе од една перспектива врз информациите што секојдневно ги добива.
Накратко: не напаѓам и не бранам – се обидувам да разбереме.
Важно е да се направи разлика меѓу пренесувањето на фактите и нивното толкување. Информацијата треба да му овозможи на граѓанинот сам да формира став. Но кога медиумот почнува да гради наративи околу можни виновници, мотиви или геополитички последици пред тие да бидат поткрепени со проверливи факти, постои опасност јавноста повеќе да стане примател на однапред обликувано толкување отколку на самата информација.
Ова е особено чувствително кога анализата се темели на „чувства“, „сомнежи“ или „интуиција“, наместо на проверливи докази.
Колку пати сме слушнале: „според извори блиски до…“, без притоа да знаеме кои се тие извори и колку се веродостојни? Во такви ситуации јавноста не добива целосна информација, туку насока како да ја толкува.
При тоа, важно е да се направи разлика меѓу новинарите како поединци и медиумите како систем. Новинарите најчесто се дел од поширока уредувачка и финансиска структура, во која одлуките за тоа што и како ќе биде објавено ретко зависат исклучиво од нив. Затоа критиката треба да биде насочена кон системот, а не кон поединците што работат во него.
Прашањето за независноста останува клучно. И медиумите што важат за критички или автономни можат да бидат изложени на различни видови влијанија – преку финансирање, проекти, рекламирање или други економски и политички притисоци. Не мора никој директно да диктира што треба да се каже; понекогаш е доволно да се знае кои прашања не е пожелно да се поставуваат.
Во таков амбиент, борбата против дезинформациите лесно може да се претвори во нова форма на насочување на јавноста. Наместо проверка на изворот, добиваме анализа на „можни влијанија“. Наместо факти – објаснувања. Наместо одговори – рамки во кои јавноста треба да размислува.
Современата пропаганда ретко се состои од очигледни лаги. Почесто станува збор за делумни вистини ставени во убедлив контекст. Токму затоа одговорноста на медиумите денес е уште поголема. Кога медиумот ќе престане да поставува непријатни прашања кон вистинскиот извор на информацијата, а наместо тоа почне да нуди однапред подготвени објаснувања, тогаш проблемот не е само можното надворешно влијание, туку и внатрешната слабост на медиумскиот систем.
Во зрелите демократии постојат институционални механизми што имаат цел да ја зајакнат независноста на медиумите и нивната отчетност пред јавноста. Иако тие механизми не се совршени и не ги елиминираат сите влијанија, тие создаваат подобри услови за професионално новинарство отколку системите во кои институциите се послаби.
Фактите се проверуваат преку повеќе извори, коментарот јасно се разликува од информацијата, а јавноста има поголема можност да пристапи до документите и доказите врз кои се темели објавената содржина. Токму тоа создава доверба – не затоа што медиумите не грешат, туку затоа што постојат правила, одговорност и можност грешките да бидат исправени.
Но одговорноста не е само кај медиумите. Во дигиталната ера и граѓаните имаат обврска критички да ги читаат информациите, да ги споредуваат различните извори и да прават јасна разлика меѓу факт, коментар и претпоставка. Демократијата не бара сите да мислиме исто; таа бара секој да има можност самостојно да формира мислење врз основа на проверени информации.
На крајот, вистинското прашање не е кој има интерес. Вистинското прашање е зошто јавноста сè уште нема јасен и недвосмислен одговор од изворот на информацијата. Додека таков одговор недостига, секоја анализа останува мислење, а не факт.
Кога мислењето ќе почне да се претставува како факт, новинарството постепено престанува само да информира – и почнува да ја обликува перцепцијата на јавноста.
Ставовите искажани во „Колумни“ се лични ставови на авторите и не се автоматски и ставови на редакцијата на „24инфо“. Одговорноста за изнесеното во нив е исклучиво на авторот.
