Пишува: Мирослав Трлин, дипломиран економист во пензија
Слободата на говорот е едно од темелните права на секое демократско општество. Таа е запишана во устави, закони и меѓународни документи и како таква им е гарантирана на сите граѓани. Но прашањето што сè почесто се поставува не е само дали можеме слободно да зборуваме, туку каква е нашата слобода по изговорениот збор.
Дали слободата на говорот навистина функционира како инструмент за подобрување на општеството, или понекогаш се сведува на право кое постои само додека не ги допре интересите на некоја моќна структура? Ова прашање не се однесува само на една држава, туку е дел од поширока дилема што ја следи демократијата во многу современи општества.
Токму затоа вреди да се отвори поширока јавна дебата – не само за правото на говор, туку и за неговите ефекти, за неговите граници и за одговорноста што ја носи секој изговорен збор.
Оттука се наметнува потребата од поширока општествена дебата за добрите и лошите страни на говорот, како и за ефектите што тој може да ги предизвика – и во позитивна и во негативна насока. Зборот има моќ да отвори нови идеи, да поттикне решенија и да ги приближи луѓето кон заеднички цели. Но исто така може да создаде недоверба, поделби и конфликти ако се користи без чувство за одговорност.
Токму затоа тежиштето на ова прашање неизбежно се враќа кон суштината на функционалната држава. Само во држава во која институциите навистина функционираат независно и во рамките на своите надлежности, слободата на говор може да биде вистински инструмент за напредок. Во таков систем зборот не е средство за пресметка, туку поттик за откривање на проблемите и за изнаоѓање подобри решенија.
Кога столбовите на државата – законодавната, извршната и судската власт – делуваат независно и без политичка или друга контрола, тогаш и јавниот збор добива вистинска вредност. Тој станува дел од процесот на подобрување на општеството, а не причина за страв или средство за притисок.
Но во исто време се отвора и едно пошироко прашање за функционирањето на повеќепартискиот систем. Политичките партии по својата природа се носители на јасни и често цврсти политички ставови. Токму околу тие ставови се кршат копјата на политичката сцена, а јавната дебата неретко се претвора во рововска борба од која тешко се излегува.
Но дали просторот на јавниот дијалог мора да остане исклучиво партиски? Во современите демократии постојат и други можности – граѓански форуми, професионални здруженија, независни иницијативи и поединци кои не се врзани за партиски позиции. Нивниот пристап често е пофлексибилен, бидејќи не е ограничен од потребата да се брани однапред утврдена политичка линија.
Во таа смисла, зајакнувањето на граѓанскиот сектор може да биде важна алатка за подобрување на функционирањето на демократскиот систем. Неговата улога не е да ги замени политичките партии, туку да внесе дополнителна перспектива во јавната дебата и да помогне во надминување на тврдите партиски позиции.
Слободата на говор не се изразува само преку поединечниот став, туку и преку колективното изразување на мислење – преку јавни собири, протести и граѓански иницијативи. Токму таму, во јавниот простор, најјасно се гледа вистинската сила на демократските принципи. Формално гледано, правото на јавен собир е гарантирано во повеќето демократски системи. Но во практиката понекогаш се случува тоа право да се ограничува не директно, туку преку различни административни процедури, институционални притисоци или обиди за дискредитација на граѓанските иницијативи. Начинот на кој институциите реагираат на ваквите појави често е вистински тест за зрелоста на демократскиот систем.
Слободата на говорот, токму во таква атмосфера, може да стане еден од главните носители на демократскиот процес. Но искуството покажува дека партиските настапи во практиката често добиваат привид на догма – цврсти ставови кои тешко се омекнуваат и уште потешко се приближуваат едни кон други.
Токму затоа граѓанските иницијативи и независните гласови можат да придонесат дебатата да се врати кон суштината – кон интересот на граѓаните и кон барањето решенија наместо одбрана на позиции.
Во таков процес се отвора и просторот за компромис. А компромисот, иако на краток рок често изгледа како делумна победа и делумен пораз за сите страни, на долг рок најчесто се покажува како добивка за целото општество.
На крајот, вистинската сила на слободата на говорот не се мери само со тоа дали некој има право да го изговори својот став. Таа се мери и со подготвеноста на општеството и институциите да го слушнат тој став, дури и кога е непријатен или критички. Зашто демократијата не се гради само со зборови, туку и со способноста тие зборови да се прифатат како дел од јавниот дијалог. Токму во тој простор помеѓу изговорениот збор и општествената реакција се гледа вистинската зрелост на едно демократско општество.
Ставовите искажани во „Колумни“ се лични ставови на авторите и не се автоматски и ставови на редакцијата на „24инфо“. Одговорноста за изнесеното во нив е исклучиво на авторот.
