Високите трошоци за живот, незадоволството од економската состојба и чувството дека власта ги штити сопствените кругови наместо интересите на граѓаните стануваат сериозен товар и за политичари кои со години изгледаа тешко победливи. Изборниот пораз на Виктор Орбан во Унгарија, победата на студентското движење над листата на Александар Вучиќ во Србија и загубата на републиканската контрола врз американскиот Конгрес отвораат прашање: до каде може да трае политичката доминација кога секојдневниот живот не ги следи ветувањата?
Хрватски „Индекс“ во својата анализа ги поврзува овие случувања преку незадоволството од животните услови, корупцијата и недовербата во институциите. Трите држави имаат различни политички системи и економски околности, но во секоја од нив владејачките структури се соочија со гласачи кои побараа промена.
Во САД, демократите освоија контрола врз двата дома на Конгресот, нанесувајќи ѝ тежок удар на Републиканската партија. Резултатот ја усложнува втората половина од претседателскиот мандат на Доналд Трамп и покажува дека незадоволството се проширило и во средини што претходно силно го поддржуваа.
Според анализата на Ројтерс, демократските кандидати напредувале во различни категории избирачки средини — побогати и посиромашни, со повисоко и со пониско ниво на образование. Особено забележливи биле промените во делови од земјата со значително латиноамериканско население, кои на претседателските избори во 2024 година се придвижија кон Трамп.
Излезните анкети ја покажуваат тежината на економското незадоволство. Речиси девет од десет гласачи ги посочиле животните трошоци како важен или пресуден фактор при одлучувањето. Околу две третини го сметале Трамп за одговорен за високите цени, а приближно три четвртини изразиле гнев или незадоволство од насоката во која се движи државата.
Трамп се врати во Белата куќа со ветувања дека брзо ќе се справи со инфлацијата и ќе го подобри стандардот. Две години подоцна, за многу гласачи токму економијата станала причина да гласаат против неговата партија. Војната со Иран и царинската политика дополнително го оптовариле чувството на финансиска несигурност.
Овој резултат не го прекинува претседателскиот мандат на Трамп, но ја менува распределбата на политичката моќ во Вашингтон. Демократската контрола врз Конгресот отвора простор за посилен надзор, истраги и потешко спроведување на неговата законодавна агенда.
Слична порака за границите на долгогодишната власт пристигна од Унгарија. Виктор Орбан ги загуби изборите по 16 години владеење, а неговиот противник Петер Маѓар и партијата Тиса обезбедија убедлива парламентарна победа.
Ројтерс како важни извори на незадоволството ги издвојува економската стагнација, меѓународната изолација и збогатувањето на олигарсите. Иако Орбан остана влијателна фигура меѓу конзервативните политички кругови во Европа и САД, домашните гласачи сè повеќе го оценувале според состојбата во сопствената земја.
Неговата кампања доби отворена поддршка од администрацијата на Трамп, вклучително и преку посета на американскиот потпретседател Џеј Ди Венс на Будимпешта. Сепак, меѓународните сојузништва не биле доволни да го запрат домашното незадоволство. Изборниот исход создаде можност за промени во системот што Орбан го градеше повеќе од една деценија.
Во Србија, пресвртот произлезе од движење чија почетна сила беа студентските протести. Уривањето на настрешницата на железничката станица во Нови Сад во ноември 2024 година, при што загинаа 16 лица, предизвика бран барања за одговорност и транспарентност.
Протестите траеја речиси две години и прераснаа во политички предизвик за власта. На предвремените парламентарни избори на 25 октомври студентската листа оствари победа, а Вучиќ го призна поразот.
Според прелиминарните резултати што Републичката изборна комисија ги утврди на 26 октомври, студентската листа освоила 52,71 отсто од гласовите и 140 пратенички места. Листата „Александар Вучиќ – Обединета Србија“ добила 39,17 отсто и 104 мандати.
Разликата покажува дека протестното незадоволство успеало да се претвори во парламентарно мнозинство. Движењето што започна со барања за одговорност по трагедијата доби поддршка за промена на начинот на управување со државата.
Заедничката политичка порака од овие избори е дека долгогодишната доминација не обезбедува трајна заштита од незадоволството. Силното лидерство, големите кампањи и меѓународните партнерства имаат ограничен ефект кога граѓаните чувствуваат дека нивните проблеми остануваат нерешени.
Сепак, американските анкети покажуваат и предупредување за победниците: гласањето против власта не значи безусловна доверба во нејзините противници. Многу избирачи биле незадоволни од двете големи партии. Оттаму, изборната победа носи обврска брзо да се одговори на истите прашања што ги казнија претходните носители на моќта — цените, одговорноста и довербата во институциите.
