Пишува: Мирослав Трлин, дипломиран економист во пензија
Додека увозот на храна се приближува до 900 милиони евра годишно, државата и понатаму троши огромни суми за субвенции што не носат суштински резултати. Земјоделците се незадоволни, потрошувачите плаќаат високи цени, а институциите продолжуваат да создаваат привид дека спроведуваат реформи. Проблемот не е кај земјоделците – проблемот е во системот што не произведува резултати.
Македонското земјоделство не е слабо затоа што нема капацитет, знаење или традиција. Слабо е затоа што е заробено во нефункционален модел. Субвенциите, наместо да бидат развојна алатка, со текот на времето се претворија во механизам што остава простор за манипулации. Наместо да се стимулира реално производство, системот во голема мера поддржува „пријавена површина“. Како последица на тоа, дел од производството не наоѓа сигурен пласман, се уништува или се продава под цена, додека маркетите се полни со увозна храна.
Бројките се јасни и загрижувачки. Од 2010 година наваму, државата потрошила повеќе од една милијарда евра за субвенции, а увозот на храна пораснал за околу 60 проценти. Само во 2023 година беа исплатени над 100 милиони евра субвенции, додека увозот достигна речиси 900 милиони евра – значително повеќе од околу 670 милиони во 2019 година. Тоа не е случајност, туку показател дека домашното производство стагнира, а зависноста од глобалните пазари расте.
И покрај континуираното зголемување на буџетот за земјоделство во последните две децении, ефектите остануваат ограничени. Огромни средства се распределуваат без јасна долгорочна стратегија што би создала стабилен и одржлив систем. Наместо повеќе домашна храна, добиваме сè поголем увоз. Парадоксот е очигледен: државата субвенционира производство, а истовремено увезува храна во рекордни количини. Тоа покажува дека проблемот не е во висината на средствата, туку во начинот на кој системот функционира.
Решението, сепак, постои и не е ниту комплицирано ниту недостижно. Наместо субвенции без јасна цел, државата треба да воведе модел на договорно земјоделство со гарантиран откуп. Тоа значи однапред да се дефинира кои производи се стратешки важни за државата, во какви количини се потребни и под кои услови ќе се откупуваат. Во таков систем никој не произведува „на слепо“, туку според јасно дефинирана потреба и однапред познат пазар. Земјоделецот тогаш произведува со сигурност дека неговиот труд ќе има пласман и реална економска вредност.
Клучна алка во овој модел се преработувачката индустрија и откупните компании – млекарници, мелници, конзервни фабрики и извозни фирми – кои преку долгорочни договори би станале стабилен канал за пласман на домашното производство. Така се создава синџир на сигурност – од производителот до пазарот.
Државната интервенција, притоа, не треба да биде сеопфатна, туку насочена кон неколку стратешки производи – житарици, млеко, месо и дел од градинарските култури – кои се клучни за прехранбената стабилност на државата. Паралелно со тоа, пазарот треба да остане либерализиран, така што производителите и трговците ќе можат слободно да извезуваат и увезуваат, а конкуренцијата природно ќе влијае врз цените и квалитетот. Потрошувачите ќе добијат поголем избор и поголема стабилност, а домашното производство ќе мора да стане поконкурентно.
Овој модел не е теорија. Различни форми на договорно земјоделство успешно функционираат во земји како Израел и Швајцарија, но и во регионот – особено во Хрватска и Словенија, кај производството на млеко и житарици. Тоа значи дека не станува збор за експеримент, туку за концепт што веќе дава резултати во пракса.
Тогаш зошто ваков модел сè уште не се применува кај нас?
Затоа што проблемот не е во недостатокот на идеи или пари, туку во политичката и институционалната волја. Сегашниот хаотичен систем често им одговара на оние што профитираат од клиентелизмот, привилегиите и манипулациите. Нефункционалноста не е секогаш последица на неспособност – понекогаш таа е систем што некому му одговара.
Денес веќе не станува збор за идеологија или политика, туку за економска рационалност и за опстанок на домашното производство. Земјоделците заслужуваат предвидливост и фер услови за работа. Потрошувачите заслужуваат квалитетна и достапна храна. А државата, ако навистина сака функционален систем, мора конечно да создаде јасни правила и стабилна рамка, наместо бескрајно да продуцира стратегии, комисии и студии што ретко се претвораат во реални политики.
Нема проблем што нема решение. Проблемот е што оние што можат да го спроведат решението – често немаат интерес тоа да се случи.
Затоа информираната јавност не е луксуз, туку предуслов за промена.
Затоа што судбината не се чека – таа се создава.
Ставовите искажани во „Колумни“ се лични ставови на авторите и не се автоматски и ставови на редакцијата на „24инфо“. Одговорноста за изнесеното во нив е исклучиво на авторот.
