Пишува: Мирослав Трлин, дипломиран економист во пензија
Во јавниот дискурс сè почесто се споменува „швајцарскиот модел“ како решение за усогласување на пензиите. Се претставува како формула што може лесно да се примени и кај нас — како гаранција за праведност и стабилност.
Но тука мора да се постави едно основно прашање: дали нашиот систем воопшто ги исполнува предусловите за таков модел?
Одговорот е јасен — не. И тоа не е формален, туку суштински проблем.
Во земјите што ги земаме како пример, пензискиот систем се темели на јасно дефинирани извори на средства. Придонесите се наменски, евидентирани и директно поврзани со правата што произлегуваат од нив. Социјалните трансфери се одвоени и транспарентни.
Токму затоа формулите таму функционираат.
Кај нас, сликата е поинаква. Значителен дел од пензиите не се финансира од придонеси, туку од буџетот. Тоа се пари од даноци — од сите граѓани — кои по својата природа не се осигурителни, туку социјални средства. И тука доаѓаме до суштината: не е исто дали пензијата се исплаќа од придонеси или од буџет.
Придонесите се резултат на личен труд. Тие зависат од платата и стажот и претставуваат индивидуално стекнато право. Затоа нивното усогласување има логика да биде пропорционално.
Буџетските средства, пак, не зависат од личниот стаж. Тие се социјален трансфер и по својата природа служат за заштита на најранливите.
Кога овие два извора се мешаат и се третираат како да се исти, се губи основната логика на системот. Наместо јасни правила, добиваме простор за ад-хок решенија и политички интервенции.
Дополнителна тежина на ова прашање даваат и најновите наоди на Државниот завод за ревизија, според кои значителен дел од средствата за пензии веќе се обезбедуваат од буџетот, при што само во 2024 година тие изнесуваат околу 690 милиони евра. Овој податок јасно покажува дека дебатата не е само техничка, туку суштинска — за природата на целиот систем.
Првиот и најголемиот столб формално се нарекува фонд, но по својата суштина функционира како систем на тековна прераспределба — т.н. „плати-додека-одиш“. Тоа значи дека тековните придонеси директно се користат за исплата на тековните пензии, без создавање вистински акумулиран фонд. Финансиската рамнотежа затоа директно зависи од односот меѓу бројот на вработени и бројот на пензионери.
Во таква поставеност, буџетските трансфери не се исклучок, туку правило. Во пракса тие учествуваат со над 40% во финансирањето на пензиите, што јасно покажува дека системот не функционира како класичен осигурителен фонд, туку како хибриден модел.
И токму затоа расправата за формулата — дали да биде линеарна или процентуална — станува споредна. Формулата не може да го поправи системот ако основата е нејасна.
Проблемот дополнително се продлабочува со реалната состојба на пазарот на труд.
Денес околу 690.000 вработени ги финансираат пензиите. За системот да функционира без силна зависност од буџетот, потребни се речиси 1 милион вработени. Тоа е јаз од околу 300.000 луѓе. Овој јаз не е статистика. Тој е суштинскиот ризик за одржливоста на системот. Без доволен број активни уплатувачи, секоја формула станува ирелевантна.
Дополнителен проблем се сивата економија и долгорочниот тренд на иселување, кои ја намалуваат базата на придонесувачи.
Сето ова покажува дека пензискиот систем не може да се разгледува изолирано. Тој е директно зависен од економијата. Нема стабилни пензии без стабилна економска основа.
Затоа, ако навистина сакаме да зборуваме за „швајцарски модел“, мора прво да ги поставиме предусловите: – јасно одвојување на средствата од придонеси и буџет – транспарентна и законски утврдена методологија – зголемување на вработеноста – намалување на сивата економија – стабилна и предвидлива економска политика
Дури потоа може да зборуваме за формули. Во спротивно, формулата не е решение — таа е само привид. Пензискиот систем не е техничка алатка што се поправа со една мерка. Тој е одраз на економијата, институциите и односот кон трудот. Затоа реформата не треба да се сведува на избор на модел, туку на воспоставување на систем. Систем во кој јасно се знае: што е право стекнато со труд, а што е социјална поддршка; што доаѓа од придонеси, а што од буџет — и по кои правила се распределуваат тие средства. Само таков систем може да биде правичен, стабилен и отпорен на политички влијанија.
Швајцарски модел не се воведува со одлука. Тој се гради. И додека не ги изградиме предусловите, секое повикување на него ќе остане само добро звучна идеја — без реална основа. Прашањето, затоа, не е дали ќе го примениме. Прашањето е дали сме подготвени да го создадеме.
Ставовите искажани во „Колумни“ се лични ставови на авторите и не се автоматски и ставови на редакцијата на „24инфо“. Одговорноста за изнесеното во нив е исклучиво на авторот.
