Американскиот претседател Доналд Трамп дава. И зема. Му требаа само шест дена за да изгради нов свет. На седмиот ден, на неговите поранешни сојузници во Европа може да им се прости што се надеваат на одмор. Откако минатата сабота се закани со царини за преземање на Гренланд, однесувањето на Трамп со кршење на табуата не остави сомнеж кај Западот дека нормите на стариот светски поредок се отстранети .
Тоа е „прекин, а не транзиција“, како што остро го нарече канадскиот премиер Марк Карни. Во неговите децении во јавниот живот, Трамп никогаш не бил човек кој се однесувал учтиво, но превирањата од изминатата недела беа извонредни дури и според неговите стандарди.
Тие ја кристализираа неговата решеност да го избрише редот заснован на правила што ја регулираше надворешната политика на САД, а со тоа и поголемиот дел од западниот свет, уште од Втората светска војна. На негово место е арена без правила, каде што победуваат најгласните и најсилните, а темелите на стариот свет, навидум нескршливата трансатлантска доверба, повеќе не постојат.
Невидена недела
Трамп јасно ја искажа својата желба за данската територија Гренланд уште во 2019 година. Но, дури минатата недела избувнувањето на отворени закани кон сојузникот во НАТО ја шокираше Европа. „На еден или друг начин, ќе го имаме Гренланд“, вети Трамп, дури и ако „го направиме тоа на потешкиот начин“.
Пред да ги одложи големите царини за неколку европски земји, тој ја притисна Данска да „каже да“ на барањето на САД за контрола на Гренланд. „И ние ќе бидеме многу благодарни. Или можете да кажете не и ние ќе се сетиме“, рече тој, доведувајќи го во прашање самиот НАТО сојуз.
На појавувањето на Светскиот економски форум во Давос, Трамп зборуваше за воведување царини за Швајцарија, кои на крајот ги ублажи бидејќи лидерот на земјата „му се налутил“ за време на телефонски разговор.
Навреден од сè поагресивниот став на канадскиот премиер Марк Карни, Трамп ја повлече поканата да се приклучи на неговиот Комитет за мир, организација со која претседава, а за која многу западни сојузници се сомневаат дека би можела да стане ривал на ОН.
Нова реалност
Според зборовите на францускиот претседател Емануел Макрон, „ја започнавме неделата со ескалација, закани за инвазија и закани со царини“. Она што следеше беше незамисливо пред Трамп: Сојузниците како полскиот премиер Доналд Туск почнаа да зборуваат за „помирување“, термин со болна историска тежина во Европа.
„Создадена е нова реалност. Реалност која многу често е нестабилна“, изјави висок дипломат на ЕУ за новинарите во четврток, наведувајќи ја „многу неортодоксната реторика на американската администрација“. Конечно, се чини дека пораката стигнала до целта: САД повеќе не се пријател и сигурен сојузник како што беа некогаш.
За некои, ова е сфаќање кое долго време се очекуваше. „Трансатлантските односи дефинитивно претрпеа голем удар во изминатата недела“, изјави во четврток шефицата за надворешна политика на ЕУ, Каја Калас. За поранешниот претседател на Европскиот совет, Шарл Мишел, ситуацијата е уште појасна: трансатлантските односи „како што ги познававме со децении се мртви“, изјави тој за Си-Ен-Ен.
Во потрага по нов пат
Соочена со амбициите на Трамп, Европа имаше јасен избор: пркос или покорност. „Помирувањето значи никакви резултати, само понижување“, рече полскиот премиер Туск оваа недела, додека белгискиот премиер Барт де Вевер во Давос рече дека повеќе би сакал да биде „среќен вазал“ отколку „беден роб“ на Соединетите Американски Држави.
Лидерите на други земји, кои поголемиот дел од администрацијата на Трамп го поминаа обидувајќи се да најдат начини да соработуваат со него, стануваат сè погласни. Канадскиот премиер Карни брзо се издвојува како лидер на движење кое бара начини да се поврзе со САД и да им се спротивстави.
Зборувајќи во Давос, тој рече: „Средните сили мора да дејствуваат заедно затоа што ако не сте на масата, сте на менито“. Трамп не ги прими добро забелешките, одговарајќи со закани пред да ја повлече поканата за Мировниот совет. „Канада живее поради Соединетите Американски Држави“, рече Трамп. „Запомни го тоа, Марк, следниот пат кога ќе даваш изјави“.
