Автоматизацијата може да создаде побогата економија, а истовремено да ги намали приходите од кои се финансираат пензиите и здравството. Исходот ќе зависи од тоа каде завршува новосоздадената вредност — во платите, профитот или пониските цени — и како државите ќе ја оданочуваат.
Роботот нема пензиски стаж. Софтверот не оди на боледување. Вештачката интелигенција може да обработува документи и да одговара на клиенти, но за неа не се поднесува пресметка за плата.
Доколку компанија со помалку вработени произведува повеќе и остварува поголем профит, тоа може да биде деловен успех. За системот на социјално осигурување, меѓутоа, се отвора прашањето: што ќе ги замени придонесите од работните места што исчезнале?
Одговорот не е дека роботите треба да добијат здравствени книшки. Придонесите и даноците и понатаму ќе ги плаќаат луѓето и компаниите. Но, ако заработката постепено се префрла од човечкиот труд кон капиталот, финансирањето на јавните услуги ќе мора да ја следи таа промена.
Не мора да исчезнат сите професии за да настане проблем
Истражувањето на Меѓународната организација на трудот и полскиот институт НАСК од мај 2025 година покажува дека едно од четири работни места во светот има одредена изложеност на генеративната вештачка интелигенција. Тоа не значи дека четвртина од работниците ќе останат без работа. Според истражувањето, поверојатна е промена на работните задачи отколку целосна замена на работните места.
Сепак, за приходите од придонеси не е неопходно да исчезне цела професија. Доволно е компаниите да вработуваат помалку луѓе, да ги намалуваат работните часови или новите работни места да бидат послабо платени од изгубените.
Роботизацијата во фабриките и генеративната вештачка интелигенција во канцелариите се различни технологии. За социјалните фондови, нивниот можен заеднички ефект е ист: помал износ на плати врз кој се пресметуваат придонесите.
Важна е вкупната маса на плати
Основната пресметка е едноставна: приходите од придонеси зависат од бројот на осигуреници, нивната основица и стапката по која плаќаат.
Затоа помалку вработени не значи автоматски помалку приходи. Ако продуктивноста порасне, а преостанатите работници добијат повисоки плати, дел од загубата може да се надомести. Ако се отворат нови, добро платени работни места, ефектот може да биде уште поповолен.
Проблемот се појавува кога продуктивноста и профитот растат, а вкупните исплатени плати стагнираат или се намалуваат. Тогаш економијата може да произведува повеќе, додека фондовите добиваат помалку пари од трудот.
Што покажува една пресметка за Македонија
Според објавените стапки на УЈП за платите од јули до декември 2026 година, задолжителните придонеси вкупно изнесуваат 28 проценти од основицата: 19,9 проценти за пензиско и инвалидско осигурување, 7,5 проценти за здравствено, 0,5 проценти за повреда на работа и професионално заболување и 0,1 процент за невработеност. ujp.gov.mk
Да земеме илустративна компанија со 100 вработени, секој со бруто-плата од 60.000 денари. Претпоставката е дека целата плата е основица за придонеси.
| Показател | Пред автоматизацијата | По автоматизацијата |
|---|---|---|
| Број на вработени | 100 | 60 |
| Бруто-плата по вработен | 60.000 денари | 60.000 денари |
| Вкупни месечни бруто-плати | 6.000.000 денари | 3.600.000 денари |
| Вкупни месечни придонеси | 1.680.000 денари | 1.008.000 денари |
Во овој пример, приходите од придонеси се намалуваат за 672.000 денари месечно, односно за 8.064.000 денари годишно.
Ова е пресметка на можен ефект, а не прогноза за отпуштања. Не ги вклучува новите вработувања на друго место, промените на платите, трошоците за технологијата или дополнителните даночни приходи.
Ако преостанатите 60 работници добиваат по 100.000 денари бруто, вкупната основица повторно би била шест милиони денари и придонесите би останале исти. Оттука, клучното прашање е колкав дел од добивката од автоматизацијата ќе стигне до платите.
Пензиите веќе имаат потреба од буџетска поддршка
Македонија во оваа промена не влегува со пензиски систем што се финансира исклучиво од придонеси.
ММФ во извештајот за земјата од 2025 година укажува на јазот меѓу пензиските придонеси и расходите, кој се покрива од државниот буџет. Како фактори ги посочува и транзициските трошоци на повеќестолбниот систем, стареењето и иселувањето на работоспособното население.
Во првиот столб, тековните приходи и буџетската поддршка ја обезбедуваат исплатата на сегашните пензии. Во вториот столб, средствата се акумулираат на индивидуални сметки и се инвестираат. Според МАПАС, за членовите на вториот столб во задолжителен пензиски фонд се пренесуваат шест проценти од бруто-платата.
Помалку уплати би значеле притисок врз тековното финансирање, но и помала акумулација за идните пензии. Автоматизацијата би можела да ги засили постојните слабости, иако не е нивната првична причина.
Поголемиот профит не ги заменува автоматски изгубените придонеси
Компанијата што заштедила на труд може да плати повеќе данок на добивка. Но, заштедата на плати не е еднаква на дополнителна оданочлива добивка: има трошоци за опрема, софтвер, одржување, енергија и финансирање.
Дополнително, данокот на добивка и социјалните придонеси имаат различна намена и правила. Поголем прилив во буџетот не се претвора сам од себе во поголема уплата во пензискиот или здравствениот фонд.
Кај увезените дигитални услуги постои и дополнителен предизвик: домашната компанија може да намалува работни места, а дел од приходот од технологијата да завршува кај странски добавувач.
Затоа државата ќе мора да следи и каде се создава вредноста и каде се оданочува.
Данок на роботи — привлечна идеја со тешка примена
Посебен данок за компаниите што заменуваат работници со машини звучи како директно решение. Но, тешко е да се утврди што точно би се оданочувало: индустриски робот, автоматска каса, сметководствен софтвер или претплата за вештачка интелигенција.
Уште потешко е да се докаже колку работни места конкретната технологија заменила, а колку помогнала да се зачуваат.
ММФ во анализата од 2024 година не препорачува посебен данок на вештачката интелигенција или роботите, предупредувајќи на тешкотии во примената и ризик од попречување на инвестициите. Наместо тоа, предлага преиспитување на даночните поволности што го поттикнуваат заменувањето работници и посилно оданочување на капиталниот доход и добивката, со соодветен дизајн.
Од каде тогаш би доаѓале парите
Поширокото финансирање на социјалната заштита може да комбинира придонеси со приходи од добивка, капитален доход, имот и други даночни извори. ОЕЦД во извештајот „Финансирање на социјалната заштита“ од 2026 година ја разгледува потребата од поразновидна приходна основа, помалку ранлива на стареењето и автоматизацијата.
Секој избор носи последици. Повисоките даноци на потрошувачка можат посилно да ги погодат посиромашните домаќинства. Оданочувањето на капиталот бара добра контрола и меѓународна соработка. Поголемите буџетски трансфери бараат стабилни приходи или намалување други расходи.
Ниту задолжувањето не е трајна замена за придонесите. Тоа може привремено да покрие недостиг, но идните буџети ќе треба да ги платат главнината и каматата.
Преквалификацијата помага, но не е доволна
Обука има смисла кога води до реално работно место. Работникот што останал без работа има потреба и од приход додека учи, здравствено покритие и можност да продолжи да гради пензиски права.
И основниот доход, за кој често се зборува како одговор на автоматизацијата, би го решил само прашањето на паричната поддршка. Сам по себе не ги финансира болниците, лековите и пензиските обврски.
За Македонија, подготовката би требало да почне со процени по сектори: како различни нивоа на автоматизација би влијаеле врз вработеноста, платите и приходите на фондовите. Паралелно, потребни се подобра наплата на постојните обврски, намалување на непријавената работа и поддршка за преминување кон нови занимања.
Автоматизацијата може да помогне и да се надмине недостигот од работници. Но, нејзиниот успех за јавните финансии ќе се мери и според тоа дали создадената вредност обезбедува приходи за заедничките потреби.
Роботите нема да ги плаќаат придонесите. Тоа ќе остане обврска на луѓето и компаниите, преку систем што ќе мора да се приспособува на новата економија. Политичката одлука е како товарот да се распореди меѓу трудот, профитот и другите извори на доход, за технолошкиот напредок да обезбеди и одржливи пензии и достапно здравство.
